لطفاً در ابتدا کمی از سوابق علمی و علایق پژوهشی خود بفرمایید.

بنده الهام ایمانی هستم، دانشیار و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان با مدرک دکترای تخصصی پرستاری و در حال حاضر مدیر گروه پرستاری. زمینه‌های اصلی علاقه‌مندی پژوهشی من شامل مطالعات مرتبط با بیماری‌های مزمن، سالمندی، ابزارسازی و پژوهش‌های کیفی است. تمرکز من همواره بر ارتقای کیفیت مراقبت و بهبود زندگی بیماران، به‌ویژه سالمندان، بوده است.

 

ایده اصلی این پژوهش از کجا شکل گرفت؟

این پژوهش با هدف بررسی تأثیر اجرای یک برنامه آموزشی مبتنی بر نظریه ارتباط درمانی پپلا بر عملکرد مراقبتی سالمندان مبتلا به دیابت نوع دوم طراحی شد.

از دیدگاه خانم هیلگارد پپلا، هدف پرستاری حرفه‌ای تنها انجام اقدامات درمانی نیست، بلکه افزایش آگاهی بیمار و کمک به حل مشکلاتی است که زندگی روزمره او را مختل می‌کند. در این نظریه، پرستاری یک رابطه انسانی پویا میان پرستار، بیمار و خانواده اوست؛ رابطه‌ای که می‌تواند شناخت بیمار از بیماری، انتظارات او از درمان و پذیرش مسئولیت مراقبت از خود را به‌طور چشمگیری افزایش دهد.

 

چرا سالمندان مبتلا به دیابت در استان هرمزگان محور این مطالعه قرار گرفتند؟

در استان هرمزگان، به‌ویژه در شهر بندرعباس و مناطق روستایی اطراف، مراکز و انجمن‌های دیابت محدود هستند و دسترسی سالمندان به آموزش‌های منظم خودمراقبتی دشوار است.

آموزش‌ها اغلب به‌صورت پمفلت یا جلسات کوتاه چهره‌به‌چهره ارائه می‌شوند که در آن‌ها کمتر به نیازهای فردی، سطح درک و انتظارات بیماران توجه می‌شود. این در حالی است که اختلال در خودمراقبتی و تبعیت از درمان، مستقیماً کیفیت زندگی سالمندان مبتلا به دیابت را تحت تأثیر قرار می‌دهد. به همین دلیل، استفاده از یک چارچوب نظری منسجم مانند نظریه پپلا می‌تواند شکاف‌های آموزشی موجود را به حداقل برساند.

 

کمی درباره اهمیت پرداختن به دیابت در دوران سالمندی توضیح می‌دهید؟

جمعیت جهان به‌سرعت در حال سالمند شدن است. اگرچه سالمندی به‌خودی‌خود بیماری محسوب نمی‌شود، اما تغییرات فیزیولوژیک این دوره احتمال ابتلا به بیماری‌های مزمن را افزایش می‌دهد.

دیابت یکی از شایع‌ترین بیماری‌های مزمن و پیشرونده است که از آن به‌عنوان «اپیدمی خاموش» یاد می‌شود. دیابت نوع دوم یکی از عوامل مهم مرگ زودرس در جهان است و در سالمندان، به دلیل تغییرات زمینه‌ای ناشی از افزایش سن، عوارض آن شدیدتر و نیاز به مراقبت‌ها پیچیده‌تر می‌شود.

 

خودمراقبتی و تبعیت از درمان چه جایگاهی در کنترل دیابت دارند؟

خودمراقبتی یک رفتار آگاهانه، هدفمند و قابل یادگیری است که به حفظ سلامت، ارتقای کیفیت زندگی و پیشگیری از عوارض بیماری کمک می‌کند.

در دیابت، خودمراقبتی شامل پیروی از درمان دارویی، رعایت رژیم غذایی سالم، فعالیت بدنی، کنترل منظم قند خون، مراقبت از پاها و پیشگیری از زخم‌های دیابتی است.

عدم تبعیت از درمان با بستری‌های مکرر، هزینه‌های درمانی بالا و حتی افزایش مرگ‌ومیر همراه است؛ در حالی که خودمراقبتی مناسب می‌تواند کنترل متابولیکی بهتر و زندگی سالم‌تری را برای بیمار رقم بزند.

 

نقش نظریه پپلا در این پژوهش چگونه تعریف شد؟

نظریه پپلا بر ارتباط بین‌فردی مؤثر تأکید دارد و برای پرستار نقش‌هایی مانند آموزش‌دهنده، مشاور، تسهیل‌کننده، مدافع حقوق بیمار و منبع اطلاعات قائل است.

خانم پپلا سه مرحله «آشنایی»، «کار» و «اختتام» را برای رابطه درمانی معرفی می‌کند. در این مطالعه، آموزش‌ها دقیقاً بر اساس این مراحل طراحی و اجرا شدند؛ از ایجاد اعتماد و شناخت اولیه گرفته تا مداخلات آموزشی و در نهایت ارزیابی اثربخشی و تثبیت رفتارهای جدید.

 

درباره روش اجرا و ابزارهای پژوهش توضیح می‌دهید؟

این مطالعه به‌صورت کارآزمایی بالینی و بر روی ۱۰۲ سالمند مبتلا به دیابت نوع دوم انجام شد که به‌صورت تصادفی در دو گروه مداخله و کنترل قرار گرفتند.

برای جمع‌آوری داده‌ها از دو پرسشنامه معتبر استفاده شد:

• پرسشنامه تبعیت از درمان بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن

• مقیاس خودمراقبتی بیماران مبتلا به دیابت

جلسات آموزشی به‌صورت حضوری، چهره‌به‌چهره و در شش جلسه برای هر بیمار در کلینیک دیابت بندرعباس برگزار شد. برای تکمیل آموزش از پمفلت‌ها و کلیپ‌های آموزشی نیز استفاده شد و در صورت نیاز، همراهان بیماران نیز در جلسات حضور داشتند.

 

نتایج اصلی این پژوهش چه بود؟

نتایج نشان داد اجرای برنامه آموزشی مبتنی بر نظریه پپلا تأثیر معنی‌داری بر افزایش سطح خودمراقبتی سالمندان مبتلا به دیابت داشت و در اغلب ابعاد خودمراقبتی، بهبود چشمگیری مشاهده شد.

در مورد تبعیت از درمان، اگرچه تغییر معنی‌داری در امتیاز کل مشاهده نشد، اما در ابعادی مانند تمایل به مشارکت در درمان، کاهش تردید و افزایش توانایی تطابق، نتایج مثبت و قابل توجهی به دست آمد.

همچنین بیشترین بهبود در زمینه رژیم غذایی، مصرف منظم دارو، کنترل قند خون و مراقبت از پا مشاهده شد؛ در حالی که در مصرف سیگار و فعالیت بدنی تغییر معنی‌داری دیده نشد که احتمالاً به محدودیت‌های جسمی و نگرش‌های خاص سالمندان بازمی‌گردد.

 

در پایان، چه توصیه‌ای برای نظام سلامت و پرستاران دارید؟

یافته‌های این پژوهش بر ضرورت ارتقای کیفیت آموزش‌های خودمراقبتی و استفاده از نظریه‌های پرستاری در بالین تأکید دارد.

توانمندسازی پرستاران از طریق دوره‌های آموزش مداوم و کارگاه‌های مبتنی بر نظریه‌های پرستاری، به‌ویژه نظریه ارتباط بین‌فردی پپلا، می‌تواند نقش مهمی در بهبود مراقبت از بیماران مزمن ایفا کند.

آموزش بیمار یکی از حیاتی‌ترین وظایف پرستاری است و توجه به ارتباط مؤثر پرستار–بیمار می‌تواند از بسیاری از عوارض، هزینه‌ها و مشکلات ناشی از بیماری‌های مزمن پیشگیری کند.

 

تهیه خبر: مریم سارانی